Rozmach i pomysłowość: polscy potentaci gospodarczy dwudziestolecia międzywojennego

Gdy w listopadzie 1918 roku wreszcie zerwały się kajdany zaborów, Polska zaczynała z ekonomiczną teczką właściwie pustą. Trzy różne systemy walutowe, odmienne prawo handlowe, zniszczenia wojenne – to wszystko czekało na uporządkowanie. A jednak wystarczyło zaledwie dwadzieścia lat, by na mapie Europy pojawiły się przemysłowe i handlowe giganty z dumą noszące biało-czerwone barwy. Właśnie tym firmom – dziełom uporu, odwagi i inżynierskiego rozmachu – przyglądam się dziś z bliska. To opowieść o przedsiębiorcach, którzy w niespełna dwa dziesięciolecia zbudowali marki rozpoznawalne od Helsinek po Kair.

Od chaosu do planu – jak zjednoczona gospodarka nabierała tempa

Najpierw trzeba było zbudować fundament. Reforma walutowa Władysława Grabskiego w 1924 roku wprowadziła stabilnego złotego, a Bank Polski, działający już od 1924 roku jako spółka akcyjna, zaoferował rodzimym firmom niezbędny oddech kredytowy. Wiosną 1926 roku przewrót majowy przerwał manewry polityczne i przetarł szlak do bardziej zdecydowanej ingerencji państwa w gospodarkę, czego kulminacją stał się Centralny Okręg Przemysłowy (COP).

Jednocześnie prywatny kapitał, tak polski, jak i polonijny, korzystał z mody na modernizację. Właściciele zakładów, których dziadkowie szyli mundury powstańcom styczniowym, zamawiali teraz automaty krosien w Manchesterze albo tokarki w szwajcarskim Winterthur. Oto kilka sektorów, w których błyskawicznie wyrosły prawdziwe tuzy.

Logotyp na skrzydłach – narodowe linie lotnicze LOT

Początki polskiego lotnictwa cywilnego wyglądają nieco romantycznie: kilka rozklekotanych Junkersów z demobilu i ambicja, by łączyć rozrzucone po kraju miasta. Państwowe Zakłady Lotnicze zaczęły konstruować własne płatowce, lecz dopiero fuzja Aerolotu i Aero Targi w 1929 roku powołała do życia LOT Polskie Linie Lotnicze. Pierwszy logotyp – stylizowany żuraw autorstwa Tadeusza Gronowskiego – do dziś uchodzi za ikonę polskiego modernizmu.

Wbrew trudnej koniunkturze lat trzydziestych LOT co roku poszerzał siatkę połączeń: Wilno, Ryga, później Wiedeń, Bukareszt, a tuż przed wojną także Bejrut. W 1938 roku polskie linie przewiozły ponad 45 tys. pasażerów, co plasowało je w ówczesnej europejskiej czołówce. Uwagę kronikarzy zwracał również fakt, że firma korzystała z rodzimych samolotów PZL.23 i PZL.37, choć na liniach cywilnych królował sprawdzony Lockheed L-10A Electra, zmontowany w Warszawie przez PZL-WP.»

Motoryzacyjny zawrót głowy – Ursus, PZInż i „Polski Fiat”

Ursus: od maszyn do czołgu 7TP

Zbudowana jeszcze w 1893 roku warszawska manufaktura zajmowała się początkowo tłokami i kotłami parowymi. W II RP przeobraziła się w kombinat ciężkiej inżynierii. Oprócz ciągników rolniczych, z których do dziś słynie marka, produkowała ciężarówki Ursus A i licencyjne Fiaty 621. W Fabryce Armii zakłady montowały z kolei słynny czołg 7TP, jeden z najlepiej uzbrojonych w swojej klasie przed 1939 rokiem.

Państwowe Zakłady Inżynierii

Kiedy w 1928 roku minister przemysłu Eugeniusz Kwiatkowski powołał PZInż, celem było zerwanie z importową zależnością. Zakłady skupiły pięć wytwórni: od samochodów po silniki lotnicze. Flagową gwiazdą stał się Polski Fiat 508, zaprojektowany wspólnie z biurem Fiata, lecz produkowany na Żeraniu wyłącznie przez polskich robotników. W latach trzydziestych po polskich drogach jeździło już ponad 10 tys. „pięćsetósemek”. Po wojnie to właśnie w halach PZInż narodziła się legendarna Syrena.

Stalowe serce kraju – H. Cegielski, COP i azoty Mościce

H. Cegielski: od parowozu do silnika okrętowego

Poznańska spółka Cegielskiego, od 1846 roku w rękach polskich, w II RP była już najnowocześniejszą fabryką maszyn ciężkich w Europie Środkowej. Rocznie schodziło stąd ponad 150 parowozów, a w połowie lat trzydziestych ruszyła produkcja silników wysokoprężnych dla floty. Kto dziś przechadza się po Ostrowie Tumskim, w muzeum przy ulicy Świętego Wawrzyńca nadal znajdzie tablice z nazwiskami robotników, którzy podpisywali się pod każdą lokomotywą.

COP – wielki plac budowy między Wisłą a Sanem

Centralny Okręg Przemysłowy to państwowy megaprojekt, który miał rozładować bezrobocie w biedniejszej, południowo-wschodniej części kraju. W Stalowej Woli powstała huta, w Pionkach rozbudowano zakłady prochowe, a w Mielcu w 1938 roku wystartowała pierwsza polska wytwórnia samolotów zbudowana od zera. Co ważne, przy kontraktach COP polskie firmy prywatne – od Elektrobudowy po Zakłady Lilpop, Rau i Loewenstein – zarabiały krocie, bo państwo świadomie premiowało rodzimych podwykonawców.

Azotowe imperium w Mościcach

Tam, gdzie dziś w Tarnowie tłoczą się biurowce Grupy Azoty, w 1929 roku Eugeniusz Kwiatkowski kazał wykarczować las i wznieść nowoczesną fabrykę chemiczną. Fabryka Związków Azotowych szybko przerzuciła się z produkcji saletry na półprodukty tworzyw sztucznych – fenolan i sztuczny jedwab. Eksport szedł do Turcji, ale też do Francji, gdzie polskie chemikalia uchodziły za tańsze i równie wysokiej jakości jak niemieckie. Fabryka wydała nawet wewnętrzne podręczniki bhp, jedne z pierwszych w kraju.

Słodycz, piwo i… kawa zbożowa – branża spożywcza w polskich rękach

E. Wedel – czekolada w rytmie charlestona

Gdyby sporządzić ranking kultowych warszawskich widoków z lat trzydziestych, neon Wedla na skrzyżowaniu Szpitalnej i Miodowej byłby w pierwszej trójce. Fabryka ojca i syna – Emila oraz Jana Wedla – przy Karolkowej produkowała dziennie kilkanaście ton czekolady, karmelków i biszkoptów. Szczególne brawa zbierał Ptasie Mleczko, wprowadzone na rynek w 1936 roku. Była to pierwsza przekąska tego typu na świecie.

Jako nastolatek, kiedy zwiedzałem ocalałe fragmenty starej hali, usłyszałem od przewodniczki anegdotę: Jan Wedel rzekomo codziennie objeżdżał fabrykę na rowerze, pytając pracowników o smak kremu. W ankietach badawczych z epoki „zadowolenie załogi” notowano na poziomie 94 proc. – można powiedzieć employer branding avant la lettre.

Okocim – browar, który przetrwał hiperinflację

Choć korzenie marki sięgają 1845 roku, dopiero w II RP browar Okocim rozwinął skrzydła dzięki zręcznej polityce marketingowej i inwestycjom w chłodnie. W 1930 roku eksportował już do piętnastu krajów, a w Egipcie reklamy zachwalały Okocim Porter jako idealny „regenerator po pustynnym słońcu”. Właściciel Antoni Jan Goetz, jeden z najbogatszych Polaków, ufundował w Brzesku szkołę zawodową, by zapewnić sobie wykwalifikowanych piwowarów.

Pluton i Inka: smak kryzysowej oszczędności

Nie każdy mógł pozwolić sobie na ziarna arabiki. Stąd popularność kaw zbożowych, z których największą renomę zdobyła warszawska spółka Pluton. Reklamy głosiły, że „Pluton – dla dzieci i dorosłych, bo zdrowa”. W 1932 roku firma ruszyła z linią rozpuszczalnego proszku. Z badań ankietowych Narodowego Banku Gospodarstwa wynikało, że w latach kryzysu co czwarty polski dom parzył tę namiastkę kawy codziennie.

Moda, buty, kosmetyki – elegancja po warszawsku i krakowsku

Państwowe Zakłady Przemysłu Gumowego „PePeGe”

Kiedy dzisiaj spaceruję po Gdyni, na murze przy ul. Portowej wciąż można dostrzec wyblakły napis „PePeGe – obuwie dla każdego”. Zakłady produkowały tenisówki, gumowce i obcasy z twardej gumy. Dzięki skromnej cenie buty z orłem na podeszwie podbiły nie tylko polskie ulice: 30 proc. produkcji wędrowało do Skandynawii. W 1937 roku firma zatrudniała ponad 3500 pracowników, będąc jednym z największych przedsiębiorstw Wybrzeża.

Miraculum: puderniczka z Krakowa

Krakowska wytwórnia kosmetyków Miraculum, założona przez dr. Leona Lustra, wprowadziła w latach trzydziestych linię pudrów i kremów „Pani Walewska”. To pierwszy w Polsce przypadek, gdy marka kosmetyczna wypuściła kompletną linię produktów sygnowanych kobiecą historią. Do dziś moja babcia potrafi zanucić melodię z ówczesnych reklam radiowych: „Piękna cera – to Miraculum”.

Mikrofon i rotaprint – media, które stworzyły wspólny język

Polskie Radio – dźwięk nowoczesności

17 kwietnia 1926 roku o godzinie 17:45 eter rozdarł huk werbli i głos prezenterki Zofii Grodeckiej: „Halo, halo, Polskie Radio Warszawa, fala 480 metrów”. W ciągu dekady powstało osiem rozgłośni regionalnych, a program ogólny docierał do ponad miliona odbiorników. Co ciekawe, radio notowało równy procent udziału państwa i prywatnego kapitału, by uniknąć podejrzeń o propagandową monopolizację.

Ilustrowany Kurier Codzienny – prasa wciągająca jak serial

Krakowski IKC, koncern Mariana Dąbrowskiego, wydawał nie tylko tytuł flagowy, ale też „Kobietę i Życie” czy kolorowy „Tajny Detektyw”. Łączny nakład grupy przekraczał 700 tys. egzemplarzy dziennie. W wydawnictwie stosowano pionierskie techniki fotomontażu, a w roku 1938 wprowadzono konkurs krzyżówkowy z nagrodami rzeczowymi od polskich producentów. W efekcie IKC stał się pierwszym mediowym holdingiem, który finansował własne akcje dobroczynne, np. fundusz zimowych butów dla dzieci robotniczych.

Potęga handlu – domy towarowe i kooperatywy spożywców

Bracia Jabłkowscy – świątynia zakupów przy Brackiej

Bombonierka z Wedla? Książka z Gebethnera i Wolffa? Najprościej było wpaść do Domu Towarowego Bracia Jabłkowscy. Dwupiętrowa, żelbetowa konstrukcja z przeszklonym dziedzińcem uchodziła za nowojorską enklawę w centrum Warszawy. Rodzina Jabłkowskich, zagorzałych zwolenników patriotyzmu ekonomicznego, na półkach eksponowała polskie wyroby z naklejką „Kupuj u swoich”. W 1935 roku roczne obroty przekroczyły 11 mln zł, co stawiało dom towarowy na równi z największymi firmami europejskimi w branży retail.

„Społem” – kooperatywy na ratunek małym portfelom

Nie sposób pominąć ruchu spółdzielczego „Społem”, który choć zakorzeniony jeszcze w XIX wieku, w dwudziestoleciu międzywojennym dojrzał do roli poważnego konkurenta prywatnych sieci. W 1938 roku kooperatywy prowadziły 1 732 sklepy, bakalarze mogli liczyć na tańszy kredyt zakupowy, a zyski inwestowano w niewielkie przetwórnie mleczarskie czy piekarnie. Hasło „Nie daj obcemu zarobić” rozbrzmiewało na ścianach pawilonów spożywczych od Lublina po Białystok.

Bank Polski SA – silnik finansowy rodzimego kapitału

Kapitał akcyjny Banku Polskiego opierał się wyłącznie na rodzimych wkładach. Pod koniec lat dwudziestych instytucja stała się najważniejszym źródłem kredytu długoterminowego dla przemysłu. Finansowała rozbudowę Cegielskiego, gwarantowała obligacje COP, a nawet leasingowała pierwsze zestawy wagonów PKP, produkowane oczywiście w polskich fabrykach LRL i Pafawag. Dzięki wypracowanemu zyskowi bank wprowadził w 1936 roku premii dla drobnych posiadaczy kont oszczędnościowych – posunięcie rzadko spotykane w ówczesnej Europie.

Tabela wybranych gigantów II RP

Nazwa firmy	Branża	Rok powstania	Zatrudnienie w 1938 r.	Ekspansja zagraniczna
LOT Polskie Linie Lotnicze	Transport lotniczy	1929	1 200	15 kierunków w Europie i Azji
H. Cegielski	Maszyny ciężkie	1846 / rozbud. 1919–1939	6 500	Lokomotywy na eksport do Turcji i Bułgarii
Ursus	Motoryzacja	1893 / rozbud. 1920-30	4 300	Ciągniki w Rumunii i Grecji
E. Wedel	Wyroby czekoladowe	1851 / nowa fabryka 1931	2 000	Słodycze w 33 krajach
Miraculum	Kosmetyki	1924	750	Eksport do Francji, Belgii, Palestyny

Dlaczego udało się właśnie nam?

Patrząc z dzisiejszej perspektywy, zdumiewa tempo, w jakim niewielkie jeszcze niedawno przedsiębiorstwa potrafiły wskoczyć na poziom europejski. Kluczowe wydają się trzy czynniki. Po pierwsze, autentyczna moda na to, co polskie. Reklamy zachwalały nie tylko produkt, ale i jego rodzime pochodzenie, co szczególnie silnie przemawiało do konsumentów wychowanych w duchu nowej państwowości. Po drugie, państwo i kapitał prywatny umiały ze sobą kooperować – pod parasolem Banku Polskiego prywatne spółki rosły szybciej, a w czasach dekoniunktury mogły liczyć na pakiety ratunkowe. Po trzecie, edukacja techniczna: Politechnika Warszawska i Lwowska co roku wypuszczały setki inżynierów gotowych eksperymentować z nowymi technologiami.

Dziedzictwo dwudziestolecia widziane z ulicy

Kiedy wychodzę z pijalni czekolady przy Szpitalnej, mijam szyld Wedla, wciąż lśniący po renowacji. Idąc dalej, wsiadam do Tramwaju 22 i dojeżdżam na Żerań, gdzie w przebudowanych halach PZInż pracują startupy automotive. W Gdyni dawny budynek PePeGe stoi pusty, lecz turyści chętnie fotografują orła w kole. Te mury mówią więcej niż opasłe podręczniki: przypominają, że przez dwadzieścia krótkich lat Polacy zbudowali marki zdolne konkurować z niemieckimi, francuskimi czy brytyjskimi koncernami.

Przerywając narrację w 1939 roku, historia nakłada dramatyczną klamrę, ale nie odbiera tamtym firmom zasług. Dzisiejsze przedsiębiorstwa – od producentów dronów po projektantów gier – mogą śmiało sięgać po tę spuściznę. Wzór jest klarowny: odwaga inwestycyjna, współpraca sektorów i przekonanie, że na polskim rynku naprawdę warto stawiać przede wszystkim na to, co rodzime.